Pod takim hasłem „432. Ocalić człowieczeństwo” odbyło się sympozjum w dniu 14 listopada br. w Centrum św. Maksymiliana w Harmężach. Sympozjum było z okazji 105 rocznicy urodzin Mariana Kołodzieja byłego więźnia Auschwitz , artysty i twórcy wystawy „Klisze pamięci. Labirynty”, prezentowanej w podziemiach miejscowego klasztoru franciszkanów.
Sympozjum otworzył gwardian klasztoru i dyrektor Centrum o. Arkadiusz Bąk OFMConv , który w swoim wystąpieniu przypomniał, że wystawa byłego więźnia Mariana Kołodzieja jest nie tylko miejscem pamięci, lecz także przestrzenią refleksji nad człowiekiem i jego postawą w sytuacji skrajnego zagrożenia.
Jako pierwszy referat, zatytułowany „Ocalić człowieczeństwo. Dar życia św. Maksymiliana Kolbego jako źródło nadziei”, wygłosił o. dr Piotr Cuber OFMConv. Franciszkanin konwentualny, który przez 12 lat pracował w Harmężach, zwrócił uwagę na związek między doświadczeniem obozowym Kołodzieja a ofiarą życia św. Maksymiliana Marii Kolbego. Przypomniał, że artysta był więźniem pierwszego transportu Polaków do Auschwitz, oznaczonym numerem 432. Przez pięć lat przebywał w kolejnych obozach koncentracyjnych, a w czasie pobytu w podobozie w Świętochłowicach został skazany na śmierć za działalność na rzecz ruchu oporu. Wyzwolenia doczekał 6 maja 1945 r. w obozie Mauthausen- Ebensee. Zdaniem o. Piotra Cubera najważniejszej wskazówki dotyczącej ocalenia artysty należy jednak szukać w jego wystawie. Spośród ponad 260 prac przedstawiających doświadczenie obozowe Mariana Kołodzieja postać o. Maksymiliana Kolbe pojawia się na 47. Franciszkanin przypomniał, że artysta twierdził, iż był świadkiem wydarzenia z końca lipca 1941 r., kiedy Maksymilian Kolbe zgłosił się na śmierć za Franciszka Gajowniczka. Nie była to scena, jak zaznaczał Marian Kołodziej, spektakularna ani filmowa. Więźniowie stojący na placu apelowym nie od razu zrozumieli, co się wydarzyło. Wieść o dobrowolnej ofierze zakonnika rozchodziła się jednak po obozie, przywracając więźniom nadzieję. O. Piotr Cuder zakończył wystąpienie cytatem z tekstu umieszczonego na wystawie, który – jak zaznaczył – wyjaśnia znaczenie obecności postaci Maksymiliana Kolbego w dziele Mariana Kołodzieja: „Czyn numeru 16670. Oddanie życia za współwięźnia w ziemskim piekle lagrów pomógł ocalić człowieczeństwo numerowi 432. Franciszkanin, ojciec Maksymilian, stworzył brata Mariana”.
Kolejną prelegentką była Małgorzata Abramowicz, teatrolog, która poznał Mariana Kołodzieja w 1989r. I przez wiele lat z nim współpracowała. W swoim referacie „Między Michałem Aniołem, a Auschwitz. Artystyczne dialogi Mariana Kołodzieja”zwróciła uwagę na spójność jego twórczości teatralnej i obozowej. Małgorzata Abramowicz podkreśliła, że doświadczanie scenografa, jego warsztat i umiejętności budowania przestrzeni miały istotny wpływ na kształt jego wystawy w Harmężach. Małgorzata Abramowicz zwróciła uwagę, że Marian Kołodziej był artystą świadomie czerpiącym z europejskiego i światowego dziedzictwa sztuki. Analizował obrazy, rysunki i rzeźby, zapamiętywał ich kompozycje, symbole oraz rozwiązania plastyczne, a następnie prowadził z nimi własny dialog. W jego scenografiach pojawiały się odwołania do malarstwa religijnego, dzieł dawnych mistrzów, a także do twórczości Witkacego, Grottgera czy Malczewskiego. Te doświadczenia nie pozostały bez znaczenia, gdy po latach zaczął tworzyć „Klisze pamięci”. Jak powiedziała Małgorzata Abramowicz, że Marian Kołodziej wyrażał niechęć do przedstawiania obozowej rzeczywistości. Uważał, że takie przedstawienia nie oddawają istoty doświadczenia obozowego.
Andrzej Kacorzyk, zastępca dyrektora Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, kierujący Międzynarodowym Centrum Edukacji o Auschwitz i Holokauście, swój referat zatytułował „Kiedy Auschwitz spadł z nieba”. Jak wyjaśnił, chciał spojrzeć na początki obozu z perspektywy ludzi, którzy trafili tam w pierwszych miesiącach okupacji i nie mogli przewidzieć skali zbrodni, jaka miała się rozegrać w tym miejscu. Andrzej Kacorzyk przypomniał, że 14 czerwca 1940 r. z Tarnowa wyruszyło 729 więźniów, a do Auschwitz dotarło 728. Byli to w większości młodzi mężczyźni. Wśród nich znalazł się Stanisław Ryniak, pierwszy polski więzień obozu, oznaczony numerem 31. Prelegent zwrócił uwagę na proces odbierania więźniom tożsamości i zastępowania ich nazwisk numerami. Przywołał także świadectwa dotyczące pierwszych doświadczeń obozowych: konieczności posługiwania się językiem niemieckim, brutalnego traktowania i funkcjonowania systemu, w którym człowiek stawał się dla oprawców numerem. Dyrektor Andrzej Kacorzyk wspomniał także o księdzu Leonie Poeplau z diecezji chełmińskiej, przywiezionym do Auschwitz w transporcie warszawskim. Według relacji przedstawionej przez prelegenta kapłan podbiegał do więźniów potrzebujących wsparcia i udzielał im błogosławieństwa. Został za to zakatowany. – Nie ma olei, nie ma czasu na spowiedź. Dobiega i dokonuje jakiejś czynności, pewno błogosławi. Ja tego nie wiem, co tam się dokładnie działo. Wiemy natomiast, jaki był skutek.
Jak powiedział na zakończenie Andrzej Kacorzyk, że pamięć o pierwszych transportach nie jest wyłącznie przypomnieniem chronologii wydarzeń. Pozwala zobaczyć, jak obóz stopniowo zmieniał się w miejsce masowej zagłady i jak wyglądały pierwsze doświadczenia ludzi, którzy nie znali jeszcze jego przyszłego charakteru. Za symboliczne zamknięcie tego początkowego okresu uznał uruchomienie krematorium 31 sierpnia 1940 r. – Dla zrozumienia Auschwitz pamięć ta jest bezwzględnie obowiązkowa, przywołując słowa ocalałej Barbary Wojnarowskiej. Ostatni referat, „Sens w labiryntach życia. Marian Kołodziej i terapeutyczna moc świadectwa”, wygłosiła dr Paulina Hornik, teolog, pedagog i logoterapeutka w trakcie szkolenia w Krakowskiej Szkole Logoterapii i Analizy Egzystencjalnej. Odwołała się do koncepcji Viktora Frankla, austriackiego psychiatry i twórcy logoterapii, według którego podstawową motywacją człowieka jest dążenie do odnalezienia sensu życia. Dr. Paulina Hornik przypomniała jedną z najważniejszych myśli Frankla: „Człowiekowi można odebrać wszystko z wyjątkiem jednego. Ostatniej z ludzkich wolności. Wyboru własnej postawy w obliczu danych okoliczności”. W tym kontekście interpretowała doświadczenie Mariana Kołodzieja i jego powrót do wspomnień obozowych po niemal pięćdziesięciu latach milczenia. Paulina Hornik zwróciła uwagę, że artysta nie stworzył linearnej opowieści o swoim życiu w obozie. Zbudował labirynt obrazów, w którym wspomnienia powracają fragmentami, a widz sam musi odnaleźć drogę przez kolejne przestrzenie. W ujęciu logoterapeutycznym labirynt może oznaczać zarówno obozowe doświadczenie bezsensu, jak i próbę nadania formy traumatycznym wspomnieniom. Jest też metaforą ludzkiego życia, w którym sens nie zawsze jest od razu widoczny, ale może zostać odkryty. Paulina Hornik podkreśliła, że wystawa nie daje gotowych odpowiedzi, lecz stawia pytania, które każdy odwiedzający odnosi do własnego życia. – Każdy ma swój labirynt: żałoby, winy, niespełnionych nadziei, zachęcając do odczytywania dzieła Mariana Kołodzieja także jako opowieści o ludzkiej wolności, odpowiedzialności i poszukiwaniu sensu.
Marian Kołodziej urodził się 6 grudnia 1921 r. w Raszkowie. Gdy wybuchła wojna miał 18 lat. Jako młody skaut włączył się w działalność ZWZ, chcąc walczyć o wolną Polskę. Razem z przyjacielem Marianem Kajdaszem kilkakrotnie podejmował próby przekroczenia granicy, aby przedostać się do wojsk polskich na zachodzie. 14 maja 1940 r. został aresztowany w Krakowie przez gestapo został osadzony w więzieniu na Montelupich, skąd przewieziono go do więzienia w Tarnowie. 14 czerwca 1940 r. przybył pierwszym transportem do KL Auschwitz, gdzie otrzymał numer 432. W obozie zatrudniony był w różnych komandach: Abbruchkommando, Kiesgrubekommando, Strassenkommando, Industriehof II-Bauhof. Z Wasserkommando schorowanego przeniesiono go do podobozu Blechhammer w Świętochłowicach, gdzie potajemnie kopiował plany fabryk przemysłu zbrojeniowego dla ruchu oporu. Za tę działalność został skazany na karę śmierci, ponownie deportowany do KL Auschwitz, został osadzony w bunkrze bloku nr 11. W obozie przetrwał do końca 1944 r., skąd w trakcie ewakuacji został przeniesiony do Gross Rosen, a następnie do Buchenwaldu. W lutym 1945 r. wywieziony do Mauthausen, został wyzwolony 6 maja 1945 r. przez 3 Armię Generała Pattona. Po powrocie do Polski rozpoczął studia na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie na wydziale malarstwa w pracowni prof. Karola Frycza. Studia ukończył w 1950 r. ze specjalizacją scenografii. Wyjechał do Gdańska, gdzie podjął pracę w Teatrze „Wybrzeże” w charakterze scenografa. W ciągu 40 lat pracy artystycznej w tym teatrze zaprojektował scenografie do wielu spektakli, współpracując z Zygmuntem Hübnerem, Jerzym Golińskim, Janem Kreczmarem, Tadeuszem Mincem, Markiem Okopińskim, Stanisławem Hebanowskim, Krzysztofem Babickim. Realizował również scenografię dla innych teatrów w Polsce. Współpracował między innymi z Adamem Hanuszkiewiczem, Kazimierzem Kutzem, czy Stanisławem Różewiczem. Realizował scenografię dla filmów: Westerplatte i Krzyż Walecznych. Był twórcą ołtarza ołtarzy papieskich w 1987 r. na Zaspie w Gdańsku i w 1999 r. w Sopocie. W 1997 r. został Honorowym Obywatelem Miasta Gdańska. W 1992 r. dostał wylewu krwi od mózgu i został częściowo sparaliżowany. Wówczas to po prawie pięćdziesięciu latach milczenia powrócił do dramatycznych wspomnień z młodości, do lat spędzonych w obozach koncentracyjnych, tworząc cykl prac nazwanych przez niego „Klisze pamięci. Labirytny”. Pierwsze prace tego cyklu przedstawił publiczności w kwietniu 1995 r. w prezbiterium Kościoła św. Trójcy w Gdańsku, a następnie w Essen w Niemczech oraz we Włoskim Bolzano. Od stycznia 1998 r. wystawa Mariana Kołodzieja „Klisze pamięci. Labirynty” znajduje się w dolnej kondygnacji kościoła Matki Bożej Niepokalanej w Harmężach koło Oświęcimia. Szóstego lutego 2006 w siedzibie Nadbałtyckiego Centrum Kultury w Gdańsku, odebrał z rąk sekretarza stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Jarosława Sellina, nadany przez ministra Kazimierza Michała Ujazdowskiego Złoty Medal Zasłużony Kulturze Gloria Artis. Trzynastego października 2009r. w wieku 88 lat zmarł w szpitalu w Gdańsku. 23 października został pochowany w podziemiach kościoła franciszkanów w Harmężach.
Foto; Robert Karp, tekst:ms


